Κείμενο

1.1 Το χρηματοδοτικό πρόγραμμα Erasmus+ και τα χαρακτηριστικά του: το πρόγραμμα OPTIMA, χρηματοδότηση, στόχοι και αποτελέσματα.

Ο ευρωπαϊκός κλάδος της υδατοκαλλιέργειας χαρακτηρίζεται από μια σειρά από μοναδικές προκλήσεις αλλά και ευκαιρίες. Ενώ η ζήτηση για βιώσιμα και υγιεινά θαλασσινά αυξάνεται, ο κλάδος, και ιδίως η καλλιέργεια δίθυρων μαλακίων, βρίσκεται αντιμέτωπος με περιβαλλοντικές πιέσεις, διακυμάνσεις της αγοράς και την ανάγκη για συνεχή καινοτομία. Σε αυτό το δυναμικό περιβάλλον, το έργο OPTIMA ξεχωρίζει ως μια σημαντική πρωτοβουλία που αποσκοπεί στην ενίσχυση των δεξιοτήτων και των γνώσεων των οστρακοκαλλιεργητών/-τριών σε ολόκληρη την Ευρώπη. 

Ο ευρωπαϊκός κλάδος της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων, ο οποίος περιλαμβάνει κυρίως τα μύδια, τα στρείδια και τις αχιβάδες, κατέχει έναν βασικό ρόλο στην επισιτιστική ασφάλεια και στις παράκτιες οικονομίες. Η καλλιέργεια δίθυρων μαλακίων είναι γνωστή για τον χαμηλό περιβαλλοντικό της αντίκτυπο, καθώς τα καλλιεργούμενα είδη φιλτράρουν την τροφή τους μέσω του νερού και, ως εκ τούτου, δεν αναζητούν εξωτερική τροφή, προσφέροντας έτσι δυνητικά οφέλη για το οικοσύστημα. Επιπλέον, η καλλιέργεια δίθυρων μαλακίων δεν περιλαμβάνει τη χρήση φαρμακευτικών προϊόντων ή αντιβιοτικών, τα οποία μπορούν να μολύνουν το περιβάλλον και να υποβαθμίσουν την ποιότητα των προϊόντων. 

Παρ' όλα αυτά, ο κλάδος καλείται να αντιμετωπίσει τα εξής προβλήματα: 

Περιβαλλοντικά ζητήματα: οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, όπως η αύξηση της θερμοκρασίας και η οξίνιση των ωκεανών, επηρεάζουν άμεσα την ανάπτυξη, την υγεία και την επιβίωση των δίθυρων μαλακίων. Η επιβλαβής άνθιση φυκιών (HAB) μπορεί επίσης να οδηγήσει σε διακοπή της παραγωγής ή σε θνησιμότητα των οργανισμών. 

Αναποτελεσματικότητα της παραγωγής: ο κλάδος της υδατοκαλλιέργειας στην Ευρώπη, παρά τη δυναμική του, υστερεί σε τεχνολογική ανάπτυξη σε σχέση με άλλους κλάδους. Οι αιτίες είναι, μεταξύ άλλων, η έλλειψη διαθέσιμων σπόρων, τα αρπακτικά ζώα και οι επιδημίες.  

Εμπόδια στην αγορά, γεωργικές περιοχές και κανονισμοί: ο κλάδος αντιμετωπίζει προκλήσεις που σχετίζονται με τη ζήτηση ορισμένων προϊόντων στην αγορά, τον ανταγωνισμό για τον θαλάσσιο χώρο και τις πολύπλοκες γραφειοκρατικές διαδικασίες για την απόκτηση αδειών και εγκρίσεων. 

Έλλειψη γνώσεων: υπάρχει ανάγκη για συνεχή ενημέρωση των καλλιεργητών/-τριών σχετικά με τις βέλτιστες γεωργικές πρακτικές, τη διαχείριση των ασθενειών και τα ζητήματα που σχετίζονται με την υπερθέρμανση, τα αρπακτικά ζώα και τα ξένα είδη. Επιπλέον, υπάρχει χάσμα γνώσεων μεταξύ των εργαζομένων και των επιχειρηματιών του τομέα σχετικά με τις οικοσυστημικές υπηρεσίες που παρέχει αυτός ο τύπος καλλιέργειας. Η καλλιέργεια δίθυρων μαλακίων δεν επηρεάζει αρνητικά το θαλάσσιο περιβάλλον, αντίθετα μπορεί προσφέρει οφέλη. Για παράδειγμα, συμβάλλει στην εξάλειψη του ευτροφισμού χάρη στην ικανότητα των μαλακίων τρέφονται φιλτράροντας το νερό, δημιουργεί νέους βιότοπους και σημεία βιοποικιλότητας στα σκληρά υποστρώματα που συνδέονται με αυτόν τον τύπο καλλιέργειας (γεωργικές δομές και προϊόντα καλλιέργειας) και, τέλος, αποθηκεύει διοξείδιο του άνθρακα στα κελύφη ανθρακικού ασβεστίου που διαφορετικά θα απελευθερώνονταν στο περιβάλλον. 

Ανάγκη προώθησης του προϊόντος: τα προϊόντα που προέρχονται από αυτόν τον τύπο υδατοκαλλιέργειας, είναι υγιεινά, οικολογικά και έχουν μηδενικό (αν όχι θετικό) αντίκτυπο επομένως θα πρέπει να προωθούνται και να διαφημίζονται από τους/τις παραγωγούς σε ένα κοινό που συχνά αγνοεί τις παραπάνω ιδιότητες και απορρίπτει τα «προϊόντα εκτροφής» και την «υδατοκαλλιέργεια». Ωστόσο, στην περίπτωση των δίθυρων μαλακίων, η διαφορά στην ποιότητα και τις θρεπτικές ιδιότητες μεταξύ των καλλιεργούμενων και των αλιευμένων προϊόντων, είναι ουσιαστικά αμελητέα. 

Η Ευρώπη, αναγνωρίζοντας τις παραπάνω προκλήσεις, δημοσίευσε το 2021 το κείμενο «Strategic Guidelines for a More Sustainable and Competitive EU Aquaculture 2021-2030» (Στρατηγικές κατευθυντήριες γραμμές για μια πιο βιώσιμη και ανταγωνιστική υδατοκαλλιέργεια στην ΕΕ 2021-2030), το οποίο θα συμβάλει στην προώθηση της βιώσιμης ανάπτυξης, της ανθεκτικότητας, της κοινωνικής αποδοχής αλλά και της ενίσχυσης της καινοτομίας στον κλάδο. Οι κατευθυντήριες γραμμές τονίζουν τη σημασία της διαφοροποίησης της παγκόσμιας παραγωγής υδατοκαλλιέργειας ως προς είδη χαμηλού τροφικού επιπέδου, όπως τα δίθυρα και τα φύκια, της στήριξης της έρευνας και της απλούστευσης των διοικητικών και νομοθετικών πλαισίων. 

Σε αυτό το πλαίσιο, κεντρικό ρόλο έχει το πρόγραμμα OPTIMA «Ορθές πρακτικές στην υδατοκαλλιέργεια δίθυρων μαλακίων», που συγχρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Erasmus+. Το πρόγραμμα OPTIMA, το οποίο ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2023 και αναμένεται να ολοκληρωθεί τον Απρίλιο του 2026, αντιμετωπίζει άμεσα την ανάγκη βελτίωσης της κατάρτισης και των δεξιοτήτων στον κλάδο της υδατοκαλλιέργειας δίθυρων μαλακίων. Εστιάζει στην κατάρτιση και την ανάπτυξη δεξιοτήτων με στόχο την άμεση συμβολή στους ευρύτερους στόχους της ΕΕ για έναν πιο βιώσιμο, ανταγωνιστικό και ανθεκτικό κλάδο υδατοκαλλιέργειας. 

Προσφέρει στους καλλιεργητές/-τριες πρόσβαση στις πιο σύγχρονες πληροφορίες και εργαλεία προκειμένου να μπορέσουν να υιοθετήσουν πιο αποδοτικές και παραγωγικές πρακτικές, να ανταποκριθούν καλύτερα στις ανάγκες της αγοράς και να αντιμετωπίσουν τις πολυπλοκότητες της κλιματικής αλλαγής. Η έμφαση του προγράμματος στην ηλεκτρονική μάθηση και την ψηφιακή καθοδήγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική σε έναν τομέα όπου η εργασία συχνά αποτελεί εμπόδιο στην πρόσβαση στην παραδοσιακή εκπαίδευση. 

Η προσέγγιση του έργου OPTIMA συμβάλλει στη γεφύρωση αυτού του χάσματος, διασφαλίζοντας ότι οι πολύτιμες δεξιότητες και γνώσεις φτάνουν σε όσους/-ες τις χρειάζονται περισσότερο, συμβάλλοντας τελικά στη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα και ανάπτυξη της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων στην ΕΕ. 

1.1.1 Χαρακτηριστικά των χρηματοδοτικών προγραμμάτων Erasmus+

Το πρόγραμμα Erasmus+ είναι το εμβληματικό πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τους τομείς της εκπαίδευσης, της κατάρτισης, της νεολαίας και του αθλητισμού, με στόχο την προώθηση της κινητικότητας και της διακρατικής συνεργασίας.

Τα έργα Erasmus+ είναι ανοιχτά στα κράτη μέλη της ΕΕ και στις συνδεδεμένες χώρες (συμπεριλαμβανομένων ορισμένων χωρών εκτός ΕΕ) και καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα ομάδων-στόχων, όπως φοιτητές/-τριες, εκπαιδευτικοί, ερευνητές/-τριες, εργαζόμενοι/-ες στον τομέα της νεολαίας και ιδρύματα. 

Εικόνα 1 – Λογότυπο έργου Erasmus+. 

1.1.2 Έργο OPTIMA

Το έργο OPTIMA κατατέθηκε στο πλαίσιο της χρηματοδοτικής κατηγορίας Erasmus+ ΒΔ220 «Συνεργασίες». Οι συνεργασίες αυτές έχουν ως στόχο τη σύνδεση και τη συνεργασία με εταίρους από διαφορετικές χώρες, προκειμένου να διευκολυνθεί η ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών και πληροφοριών. 

Το έργο δημιουργήθηκε από την ανάγκη για επαρκή κατάρτιση στον τομέα της υδατοκαλλιέργειας δίθυρων μαλακίων, η οποία θα βελτιώσει τις δεξιότητες του εργατικού δυναμικού προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι συνεχιζόμενες αλλαγές και να καλυφθούν οι ανάγκες βιώσιμης ανάπτυξης του τομέα. 

Ο πρωταρχικός στόχος του έργου είναι η παροχή μοντέλων κατάρτισης για τους καλλιεργητές/-τριες δίθυρων μαλακίων, μέσω της δημιουργίας αποτελεσματικών προγραμμάτων κατάρτισης για την ενίσχυση των δεξιοτήτων και την ανάπτυξη των γνώσεων των εργαζομένων όπως και των επιχειρηματιών του κλάδου. 

Για τον λόγο αυτό, η κοινοπραξία περιλαμβάνει τρεις από τους μεγαλύτερους παραγωγούς δίθυρων μαλακίων στην Ευρώπη: την Εθνική Επιτροπή για την Εκτροφή Δίθυρων Μαλακίων της Γαλλίας (CNC), την Ιρλανδική Ένωση Αγροτών (IFA) και τον ισπανικό παραγωγό μυδιών ΠΟΠ της Γαλικίας (CRMG). Στους εταίρους αυτούς περιλαμβάνονται ένας συντονιστής/-τρια έργου από την Ιταλία με επιστημονική εξειδίκευση στην παροχή τεχνικής βοήθειας στους καλλιεργητές/-τριες, το επιστημονικό ερευνητικό κέντρο M.A.R.E. Soc. Coop a r.l., μια ιταλική εταιρεία που ειδικεύεται στην επαγγελματική κατάρτιση (DEMETRA FORMAZIONE S.R.L.), μια ισπανική εταιρεία που ειδικεύεται στη διαχείριση ευρωπαϊκών έργων και την πιστοποίηση ποιότητας (SGS TECNOS) και μια ελληνική εταιρεία (IDEC) που ειδικεύεται στην επικοινωνία και τη δημιουργία διαδικτυακών πλατφορμών ηλεκτρονικής μάθησης. 

Μέσω της ανάλυσης των αναγκών του τομέα και της αγοράς-στόχου όπως και της σύγκρισης των συνθηκών που επικρατούν σε καθεμία από τις πέντε χώρες που συμμετέχουν στο έργο, η κοινοπραξία στοχεύει στην ανάπτυξη ενός εκπαιδευτικού προγράμματος ικανού να καλύψει τις ανάγκες των επιχειρήσεων στους ακόλουθους τομείς: 

• Ανάπτυξη νέων, πιο αποδοτικών και φιλικών προς το περιβάλλον γεωργικών τεχνικών μέσω της ανταλλαγής βέλτιστων πρακτικών μεταξύ των χωρών της ΕΕ. 
• Διαφοροποίηση της παραγωγής με τη χρήση νέων ειδών. 
• Απόκτηση πιστοποιητικών ποιότητας, ιδίως ΠΟΠ και βιολογικής καλλιέργειας. 
• Ορθές πρακτικές για την πρόληψη της πιθανής θαλάσσιας ρύπανσης από την εκτροφή δίθυρων μαλακίων. 
• Αύξηση των γνώσεων και της ευαισθητοποίησης των καλλιεργητών/-τριών σχετικά με τις οικοσυστημικές υπηρεσίες που παρέχει η καλλιέργεια δίθυρων μαλακίων. 
• Ενημέρωση του κοινού και των καταναλωτών/-τριών σχετικά με την ποιότητα και τη βιωσιμότητα των δίθυρων μαλακίων καθώς και τις περιβαλλοντικές υπηρεσίες που παρέχουν. 
• Αύξηση της επίγνωσης και της κατανόησης των παθογόνων οργανισμών και των ασθενειών που προσβάλλουν τα καλλιεργούμενα είδη καθώς και καλύτερη γνώση των ξενικών ειδών και των ζητημάτων που συνδέονται με αυτά. 

Το έργο περιλαμβάνει τη χρήση διαδικτυακών τεχνολογιών και ψηφιακών εργαλείων για την απλοποίηση της κατάρτισης και την υποστήριξη της μάθησης των καλλιεργητών/-τριών δίθυρων μαλακίων. Η εξ αποστάσεως μάθηση και η ηλεκτρονική μάθηση μπορούν να ξεπεράσουν τα χρονικά, γεωγραφικά και οικονομικά εμπόδια, προσφέροντας συχνά καταλληλότερες εναλλακτικές λύσεις από τα δια ζώσης μαθήματα για τους επαγγελματίες υδατοκαλλιεργητές/-τριες. Η ηλεκτρονική εκπαίδευση επιτρέπει στους καλλιεργητές/-τριες να παρακολουθούν τα μαθήματα κατάρτισης χωρίς να διακόπτουν τις επαγγελματικές τους δραστηριότητες. Έτσι, μπορούν να συνδέονται από το σπίτι ή τον επαγγελματικό τους χώρο, χωρίς να χάνουν χρόνο από την εργασία τους και να έχουν πρόσβαση σε βιντεοσκοπημένο υλικό κάθε φορά που δεν καταφέρνουν να παρευρίσκονται. 

Ο στόχος του προγράμματος OPTIMA είναι, πρώτα απ' όλα, η αύξηση των γνώσεων και της ευαισθητοποίησης των καλλιεργητών/-τριών σχετικά με τις περιβαλλοντικές πτυχές της εκτροφής δίθυρων μαλακίων. Ως εκ τούτου, το εκπαιδευτικό πρόγραμμα στοχεύει στην παρουσίαση θεμάτων όπως οι οικοσυστημικές υπηρεσίες που παρέχουν τα καλλιεργούμενα δίθυρα μαλάκια και ο χαμηλός αντίκτυπος των δραστηριοτήτων καλλιέργειας οστρακοειδών. 

Ένας άλλος στόχος του μαθήματος είναι η παρουσίαση των πρακτικών που εφαρμόζονται στο εξωτερικό στους καλλιεργητές/-τριες δίθυρων μαλακίων από τις πέντε ευρωπαϊκές χώρες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Αυτό προϋποθέτει τη στενή συνεργασία μεταξύ των καλλιεργητών/-τριών μαλακίων, των εκπαιδευτών/-τριών και των ερευνητών/-τριών. Η σύγκριση των διαφορετικών πρακτικών και των εναλλακτικών τεχνικών καλλιέργειας που εφαρμόζουν οι διάφορες χώρες μέλη της κοινοπραξίας μπορεί να αποτελέσει ένα πολύτιμο εργαλείο για την ανάπτυξη μιας μακροπρόθεσμης στρατηγικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη της υδατοκαλλιέργειας, την αύξηση της παραγωγής και την αντιμετώπιση τοπικών προκλήσεων που σήμερα φαίνονται ανυπέρβλητες. 

Ένα από τα βασικά στοιχεία που συμβάλλουν σε όλα τα παραπάνω είναι η εφαρμογή και η βελτίωση των προσφερόμενων προγραμμάτων κατάρτισης, τα οποία θα διατίθενται μέσω ψηφιακών πλατφορμών ηλεκτρονικής μάθησης, για τους εργαζόμενους/-ες στον τομέα της υδατοκαλλιέργειας σε ολόκληρη την Ευρώπη. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της ηλεκτρονικής μάθησης υπό την καθοδήγηση μεντόρων που έχουν εκπαιδευτεί στον ψηφιακό μετασχηματισμό. Ως εκ τούτου, η εκπαίδευση των μεντόρων στη χρήση της εξ αποστάσεως μάθησης και των ηλεκτρονικών πλατφορμών είναι απαραίτητη, ώστε να μεγιστοποιηθεί το δυναμικό τους και να είναι σε θέση να αναπτύσσουν και να διεξάγουν ηλεκτρονικά μαθήματα εξ αποστάσεως, αξιοποιώντας τις ευκαιρίες που προσφέρει αυτός ο τύπος κατάρτισης και δημιουργώντας μια νέα επαγγελματική ειδικότητα που ονομάζεται «ψηφιακή καθοδήγηση». 

Όσον αφορά τους εργαζομένους/-ες, από την άλλη πλευρά, η δημιουργία ενός επικαιροποιημένου προγράμματος κατάρτισης που θα αντιμετωπίζει τις νέες προκλήσεις που θέτει η γαλάζια οικονομία είναι εξίσου απαραίτητη. Το πρόγραμμα αυτό πρέπει να είναι εύκολα προσβάσιμο, ακόμη και για τους λιγότερο ειδικευμένους εργαζομένους/-ες, και επομένως θα πρέπει να περιλαμβάνει εικόνες και βίντεο που να είναι προσβάσιμα σε αυτές τις ομάδες. 

1.1.3 Αξία της κατάρτισης για τους καλλιεργητές/-τριες δίθυρων μαλακίων

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Ένωση, ο κλάδος της υδατοκαλλιέργειας θα αποτελέσει την κινητήρια δύναμη για την κάλυψη των επισιτιστικών αναγκών του μέλλοντος. (Υδατοκαλλιέργεια της ΕΕ: Samy Chahri Υπηρεσία Ερευνών των Μελών PE 762.336 - Ιούνιος 2024) 

Η αλιεία βρίσκεται όλο και περισσότερο σε κρίση εξαιτίας διαφόρων παραγόντων, όπως η μείωση των ιχθυαποθεμάτων, η ρύπανση, η κλιματική αλλαγή και η παρουσία ξενικών ειδών. Για τον λόγο αυτό, οι τομείς παραγωγής ψαριών και δίθυρων μαλακίων θα στρέφονται όλο και περισσότερο σε προϊόντα καλλιέργειας ώστε να αντιμετωπίσουν την ολοφάνερη πλέον μείωση του αλιευτικού στόλου. Ωστόσο, προκειμένου ο κλάδος της υδατοκαλλιέργειας, και ιδιαίτερα ο κλάδος των δίθυρων μαλακίων, να αποτελέσει βασικό συστατικό της διατροφής του μέλλοντος, θα πρέπει να επιτύχει σημαντική πρόοδο. 

Οι εργαζόμενοι/-ες και οι επιχειρηματίες πρέπει να εκπαιδευτούν σε διάφορα ζητήματα που επηρεάζουν τον κλάδο, όπως η διαφοροποίηση των καλλιεργούμενων ειδών, η χρήση νέων, ολοένα και πιο αποτελεσματικών και περιβαλλοντικά βιώσιμων τεχνικών καλλιέργειας, η χρήση νέων τεχνολογιών, όπως αισθητήρες ή δορυφόροι, η απόκτηση πιστοποιήσεων και η ενημέρωση για τις παρεχόμενες οικοσυστημικές υπηρεσίες. Όλα αυτά μπορούν να επιτευχθούν μέσω μαθημάτων κατάρτισης που σχεδιάζονται από ειδικούς/-ές του κλάδου καθώς και μέσω της ανταλλαγής βέλτιστων πρακτικών μεταξύ των χωρών. 

Πολύ συχνά, οι καλλιεργητές/-τριες δίθυρων μαλακίων έχουν ελάχιστη ή καθόλου πληροφόρηση για την κατάσταση του κλάδου άλλων ευρωπαϊκών χωρών, ιδίως όσον αφορά τις τεχνικές καλλιέργειας, τα καλλιεργούμενα είδη και τις διαθέσιμες πιστοποιήσεις. Γνωρίζουν καλά τα δεδομένα του τόπου τους αλλά δεν έχουν μια συνολική, ευρωπαϊκή εικόνα του κλάδου της υδατοκαλλιέργειας δίθυρων μαλακίων. 

Ωστόσο, η ευρεία αυτή θεώρηση καθίσταται ολοένα και πιο αναγκαία λόγω της αυξανόμενης ανταλλαγής προϊόντων μεταξύ καλλιεργητών/-τριών σε διάφορες χώρες, είτε αυτή συνδέεται απλώς με την προμήθεια νεαρών ψαριών είτε επιβάλλεται από την κλιματική αλλαγή (μετακίνηση προϊόντων καλλιέργειας από θερμότερες σε ψυχρότερες θάλασσες). 

Σε κάθε περίπτωση, η εκπαίδευση των καλλιεργητών/-τριών δίθυρων μαλακίων απαιτεί καθηγητές/-τριες, μέντορες και εκπαιδευτικούς. Αυτοί/-ές οι επαγγελματίες πρέπει να γνωρίζουν τα χαρακτηριστικά του τομέα της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων σε τοπικό και ευρωπαϊκό επίπεδο και να είναι εξοικειωμένοι/-ες με τα σύγχρονα εργαλεία διαδικτυακής εκπαίδευσης που είναι κατάλληλα για τις ανάγκες του κλάδου, ο οποίος χαρακτηρίζεται από εργαζόμενους/-ες που συνήθως βρίσκονται στη θάλασσα και έχουν ελάχιστο χρόνο για δια ζώσης εκπαίδευση. 

Μεταξύ των νέων εργαλείων που σχετίζονται με τη διαδικτυακή κατάρτιση και τους νέους «ψηφιακούς μέντορες» περιλαμβάνονται πλατφόρμες για την παροχή μαθημάτων, πλατφόρμες για την οργάνωση διαδικτυακών συναντήσεων και εργαλεία για την κοινή χρήση δεδομένων και εγγράφων, όπως το Google Drive. 

Θα πρέπει παράλληλα να αναδειχθούν οι έννοιες που σχετίζονται με τις νέες τεχνικές κατάρτισης, την ηλεκτρονική μάθηση, την εικονική πραγματικότητα και την παιχνιδοποίηση. 

Το έργο OPTIMA υλοποίησε, ως πρώτο προϊόν του έργου, ένα πρόγραμμα κατάρτισης για μέντορες που εργάζονται στον κλάδο της υδατοκαλλιέργειας δίθυρων μαλακίων. Το πρόγραμμα κατάρτισης επικεντρώνεται κυρίως στις νέες τεχνικές εξ αποστάσεως εκπαίδευσης και διδασκαλίας και διασφαλίζει ότι το εργατικό δυναμικό του κλάδου θα λάβει κατάρτιση υψηλής ποιότητας αξιοποιώντας αυτή τη νέα προσέγγιση που ξεπερνά τα χρονικά και γεωγραφικά εμπόδια. Δεύτερον, το πρόγραμμα θα ασχοληθεί με την παιδαγωγική που συνδέεται με αυτού του είδους τη μεθοδολογία εξ αποστάσεως εκπαίδευσης. 

1.2 Αποτελέσματα έργου OPTIMA

Βασικός στόχος του έργου είναι η αύξηση του επιπέδου προσόντων τόσο των επαγγελματιών υδατοκαλλιέργειας (των ίδιων των καλλιεργητών/-τριών) όσο και των μεντόρων τους. 

Ο στόχος αυτός επιτυγχάνεται χάρη σε ένα καινοτόμο μοντέλο κατάρτισης μέσω ηλεκτρονικής μάθησης που βασίζεται σε ψηφιακές πλατφόρμες και βίντεο. 

Οι κύριες δραστηριότητες του έργου OPTIMA περιλαμβάνουν: 

• Μελέτη ιστορικού: Διεξαγωγή αναλυτικών μελετών σχετικά με την καλλιέργεια δίθυρων μαλακίων στις χώρες του προγράμματος, οι οποίες θα καλύπτουν τις τεχνικές καλλιέργειας, τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις και τις ετικέτες ποιότητας. 
• Μελέτη συγκριτικής αξιολόγησης: Ενοποίηση των αποτελεσμάτων των πέντε εθνικών μελετών πλαισίου σε μια ολοκληρωμένη έκθεση συγκριτικής αξιολόγησης. Αυτό το θεμελιώδες έγγραφο θα συμβάλει στον εντοπισμό κοινών προκλήσεων, βέλτιστων πρακτικών και καινοτόμων λύσεων στις περιφέρειες που συμμετέχουν, παρέχοντας μια συγκεντρωτική εικόνα της τρέχουσας κατάστασης και των μελλοντικών δυνατοτήτων του κλάδου. 
• Βιβλιογραφική μελέτη: Κριτική και εμπεριστατωμένη ανασκόπηση της επιστημονικής βιβλιογραφίας και των υφιστάμενων δημοσιεύσεων που σχετίζονται, πρώτον, με τις σημαντικές οικοσυστημικές υπηρεσίες που παρέχει η καλλιέργεια δίθυρων μαλακίων και, δεύτερον, με τις δυνητικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις που μπορεί να προκαλέσει αυτός ο τύπος καλλιέργειας. 

Βασικός στόχος είναι η δημιουργία μιας αξιόπιστης και επικαιροποιημένης βάσης γνώσεων, απαραίτητης για την εφαρμογή πρακτικών βιώσιμης διαχείρισης και την υιοθέτηση στρατηγικών για τον περιορισμό των πιθανών περιβαλλοντικών επιπτώσεων. 

Οι οικοσυστημικές υπηρεσίες περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τη διήθηση του νερού και την επακόλουθη μείωση του ευτροφισμού, τη δέσμευση άνθρακα από το περιβάλλον και τη δημιουργία δομικών ενδιαιτημάτων λόγω των σκληρών υποστρωμάτων που δημιουργούνται από τα δίθυρα μαλάκια. Οι πιθανές περιβαλλοντικές επιπτώσεις, από την άλλη πλευρά, μπορεί να περιλαμβάνουν μεταβολές στη βαθυμετρία και τη σύνθεση των ιζημάτων, καθώς και οικολογικές αλληλεπιδράσεις με τις τοπικές βιοτικές κοινότητες. 

• Ανάπτυξη προγράμματος κατάρτισης: Δημιουργία εξατομικευμένων προγραμμάτων ηλεκτρονικής μάθησης για τους/τις επαγγελματίες και τους εκπαιδευτές/-τριες, με έμφαση στις βέλτιστες πρακτικές της οστρακοκαλλιέργειας. 
• Ψηφιακά εργαλεία και βίντεο: Ανάπτυξη μιας πλατφόρμας για τους/τις μέντορες και τους εκπαιδευόμενους/-ες για τη διάθεση των μαθημάτων κατάρτισης του έργου και την παραγωγή ενημερωτικών βίντεο που καλύπτουν την τρέχουσα κατάσταση της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων, τα κυριότερα καλλιεργούμενα είδη, τις πιστοποιήσεις και τις βέλτιστες πρακτικές καλλιέργειας στις πέντε χώρες της κοινοπραξίας. 
• Διάδοση: Προσέγγιση ενός ευρύτερου κοινού, συμπεριλαμβανομένων των υδατοκαλλιεργητών/-τριών, των φιλόδοξων νέων, των υπευθύνων χάραξης πολιτικής και των ενώσεων του κλάδου, ώστε να διασφαλιστεί η γενικευμένη υιοθέτηση των βελτιωμένων πρακτικών. 

1.2.1 Μελέτη συγκριτικής αξιολόγησης και βιβλιογραφική μελέτη

Οι δύο αυτές μελέτες εκπονήθηκαν κατά την πρώτη φάση του έργου OPTIMA. Στόχος της μελέτης συγκριτικής αξιολόγησης ήταν να συγκεντρωθούν όλες οι υπάρχουσες πληροφορίες από τους εταίρους του έργου και τους ενδιαφερόμενους φορείς στον κλάδο της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων σχετικά με τις τεχνικές καλλιέργειας που χρησιμοποιούνται, τα είδη που καλλιεργούνται, τις πιστοποιήσεις που λαμβάνονται, τις βέλτιστες πρακτικές που εφαρμόζονται και τα διάφορα προβλήματα που παρατηρούνται στις πέντε χώρες που συμμετέχουν στο έργο. Η βιβλιογραφική μελέτη, από την άλλη πλευρά, είχε ως στόχο τη χρήση της υπάρχουσας βιβλιογραφίας για τη συλλογή πληροφοριών σχετικά με τις οικοσυστημικές υπηρεσίες και τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων. 

1.2.2 Training programme for mentors

Το έργο OPTIMA θα εκπαιδεύσει τόσο τους/τις μέντορες όσο και τους εργαζόμενους/-τριες, αρχικά όμως θα επικεντρωθεί στους/στις μέντορες. 

Το πρόγραμμα κατάρτισης για τους/τις μέντορες είναι δομημένο σε 4 ενότητες. Οι 4 ενότητες είναι οι εξής: 

1. Το χρηματοδοτικό πρόγραμμα Erasmus+, το έργο OPTIMA και τα αναμενόμενα αποτελέσματά του, το ευρωπαϊκό σενάριο για την υδατοκαλλιέργεια δίθυρων μαλακίων

2. Περιβάλλον ψηφιακής μάθησης: από την παραδοσιακή στην εικονική αίθουσα διδασκαλίας 

3. Ψηφιακοί χώροι συνεργασίας: ανταλλαγή πληροφοριών με τους εκπαιδευόμενους/-ες 

4. Οργάνωση της ψηφιακής εξ αποστάσεως εκπαίδευσης 

1.2.3 Training programme for workers and entrepreneurs

Η πλατφόρμα ηλεκτρονικής μάθησης σχεδιάστηκε από την IDEC και δίνει τη δυνατότητα στους εκπαιδευόμενους/-ες και τους/τις εκπαιδευτικούς να χρησιμοποιούν τα εκπαιδευτικά προγράμματα και τα βίντεο που παρήχθησαν κατά τη διάρκεια του έργου. Τα χαρακτηριστικά της και ο τρόπος χρήσης της παρουσιάζονται παρακάτω στο σχετικό κεφάλαιο της Ενότητας 1. 

1.2.4 Πρόγραμμα κατάρτισης για εργαζόμενους/-ες και επιχειρηματίες

Πρόκειται, ίσως, για το σημαντικότερο αποτέλεσμα του έργου: το πρόγραμμα κατάρτισης για εργαζόμενους/-ες και επιχειρηματίες στον κλάδο της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων. 

Αυτό το εκπαιδευτικό πρόγραμμα αποτελεί το κύριο αποτέλεσμα του έργου και θα αξιοποιηθεί για τη διάδοση όλων των πληροφοριών που συγκεντρώθηκαν κατά τη διάρκεια της μελέτης υποβάθρου κάθε χώρας και στη συνέχεια στη μελέτη συγκριτικής αξιολόγησης. 

1.2.5 Βίντεο

Κατά τη διάρκεια του έργου, θα γυριστούν και θα δημιουργηθούν «εθνικά βίντεο» και στις πέντε χώρες της κοινοπραξίας (Ιταλία, Ισπανία, Γαλλία, Ελλάδα, Ιρλανδία). 

Στόχος είναι η παραγωγή ενός τελικού βίντεο που συνδυάζει τα πέντε βίντεο που παρήχθησαν σε κάθε χώρα, ως μια εμπεριστατωμένη επισκόπηση της τρέχουσας κατάστασης του κλάδου της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων στην Ευρώπη. 

Το βίντεο θα παρουσιάσει τις διαφορές μεταξύ των πέντε χωρών εξετάζοντας: τις τεχνικές καλλιέργειας, τις βέλτιστες πρακτικές, τις πιστοποιήσεις προϊόντων και διαδικασιών που λαμβάνονται στη χώρα, τις κοινές και ασυνήθιστες προκλήσεις και τις λύσεις που εφαρμόζονται. Θα αναδείξει τα δυνατά σημεία και θα επισημάνει τις αδυναμίες του κλάδου της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων κάθε χώρας. 

1.3 Ικανότητα μετάδοσης των πληροφοριών του έργου στους εκπαιδευόμενους/-ες

Όταν ένας/μια μέντορας προετοιμάζεται να αναλάβει ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα, το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνει είναι να κατανοήσει το κοινό του/της. 

Θα πρέπει επομένως να θυμάται ότι το κοινό-στόχος του μαθήματός θα είναι καλλιεργητές/-τριες δίθυρων μαλακίων, άτομα που συχνά περνούν μεγάλο μέρος του χρόνου τους στη θάλασσα και τα οποία διαθέτουν εκτεταμένη πρακτική εμπειρία και βαθιά κατανόηση της δυναμικής του κλάδου. 

Ωστόσο, ενδέχεται οι εκπαιδευόμενοι/-ες να μην έχουν υψηλό επίπεδο τυπικής εκπαίδευσης, παρόλο που διαθέτουν ανεπτυγμένες τεχνικές και πρακτικές δεξιότητες, λόγω της εμπειρίας τους στο πεδίο. 

Κατά συνέπεια, το μάθημα πρέπει να προσαρμοστεί σε αυτή την πραγματικότητα. Απαιτείται η χρήση σαφούς και άμεσης γλώσσας και η παροχή περιεχομένου που είναι άμεσα αξιοποιήσιμο και σχετικό με την εργασία τους. Ακολουθούν ορισμένοι αποτελεσματικοί τρόποι προσέγγισης του συγκεκριμένου τύπου εκπαιδευομένων. 

1.3.1 Προσέγγιση των χρηστών/-τριών μαθημάτων κατάρτισης

Η αποτελεσματική μετάδοση των πληροφοριών του έργου στους συμμετέχοντες/-ουσες απαιτεί μια στοχευμένη και διαδραστική προσέγγιση. Έτσι διασφαλίζεται ότι το περιεχόμενο είναι σχετικό, ενδιαφέρον και ανταποκρίνεται στις συγκεκριμένες ανάγκες των καλλιεργητών/-τριών. 

Το πρόγραμμα κατάρτισης θα πρέπει να ξεκινά με μια αξιολόγηση των γνώσεων των εκπαιδευομένων σχετικά με τα χαρακτηριστικά του κλάδου της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. 

Αυτή η προσέγγιση, αφενός, θα επιτρέψει στους/στις μέντορες να τραβήξουν αμέσως την προσοχή των εκπαιδευομένων, οι οποίοι/-ες σίγουρα ενδιαφέρονται να μάθουν για τα δεδομένα και τα χαρακτηριστικά άλλων χωρών με παρόμοιες συνθήκες και παρόμοια είδη καλλιέργειας. Αφετέρου, θα επιτρέψει στους/στις μέντορες να κατανοήσουν σαφώς το επίπεδο γνώσεων των εκπαιδευομένων σχετικά με τα βασικά θέματα του μαθήματος και να προσαρμόσουν το είδος και την έκταση των πληροφοριών που θα τους παρέχουν. 

Ο κλάδος της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων παρουσιάζει σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών της Ευρώπης. Κάθε μία έχει τη δική της ιστορία, παραδόσεις, τεχνικές καλλιέργειας, βασικά καλλιεργούμενα είδη και κανονισμούς. 

Υπάρχουν χώρες που κατέχουν ηγετική θέση στην παραγωγή μυδιών, άλλες που ειδικεύονται στα στρείδια και άλλες που υπερέχουν στην καλλιέργεια αχιβάδων ή άλλων ειδών. 

Αυτές οι διαφορές δεν προκαλούν μόνο την περιέργεια των εκπαιδευομένων αλλά αποτελούν επίσης μια τεράστια ευκαιρία για αμοιβαία μάθηση. 

Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι Ευρωπαίοι συνάδελφοι/-ισσες αντιμετωπίζουν παρόμοιες ή διαφορετικές προκλήσεις μπορεί να εμπνεύσει νέες λύσεις και καινοτόμες πρακτικές. 

Επιπλέον, οι μέντορες θα μπορούσαν να ρωτήσουν τους εκπαιδευόμενους/-ες ποιες πτυχές της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων πιστεύουν ότι πρέπει να αναπτυχθούν προκειμένου να εξασφαλίσουν τη μελλοντική βελτίωση του κλάδου στη χώρα τους. 

Μόλις συγκεντρωθούν αυτές οι πληροφορίες, οι εκπαιδευτές/-τριες μπορούν να επαληθεύσουν εάν οι πτυχές αυτές περιλαμβάνονται ήδη στο πρόγραμμα κατάρτισης. Αυτό θα βοηθήσει τους εκπαιδευτές/-τριες να καλύψουν τυχόν κενά ή να δώσουν έμφαση σε θέματα έχουν ήδη αναφερθεί και χαρακτηρίζονται ως μείζονος σημασίας από τους εκπαιδευόμενους/-ες. 

Θα πρέπει επίσης να αντιμετωπιστούν οι διαφορές στην ανάπτυξη της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων μεταξύ των διαφόρων χωρών της ΕΕ και ο υφιστάμενος ανταγωνισμός στην ευρωπαϊκή αγορά. Οι καλλιεργητές/-τριες ενδέχεται να μην γνωρίζουν τη δυναμική ορισμένων αγορών, τις συνθήκες, τα είδη και τις τεχνικές καλλιέργειας άλλων Ευρωπαϊκών χωρών. 

Η κατανόηση αυτής της δυναμικής θα βοηθήσει τους εκπαιδευόμενους/-ες να κατανοήσουν τις πληροφορίες και να αναπτύξουν μια πιο ολοκληρωμένη και ρεαλιστική εικόνα της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων στην ΕΕ. 

1.3.2 Χρήση απλών και κατανοητών εικόνων και infographic (πληροφοριογραφημάτων)

Το μάθημα περιλαμβάνει οπτικά εργαλεία, όπως συγκριτικούς πίνακες και βίντεο, για την καλύτερη κατανόηση των διαφορών και των ιδιαιτεροτήτων του κλάδου της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων στην Ευρώπη. 

Η συγκεκριμένη προσέγγιση θα είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική για ένα κοινό που συνήθως προτιμά την πρακτικότητα και την άμεση πρόσβαση στις πληροφορίες. 

Ο παρακάτω πίνακας αποτελεί ένα παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο θα παρουσιάζονται τα βασικά στοιχεία που προέρχονται από τις πέντε χώρες, διευκολύνοντας τη σύγκριση των διαφορετικών συνθηκών και τον εντοπισμό πιθανών ευκαιριών αμοιβαίας μάθησης ή συνεργασίας: 

Πίνακας 2 - Κατάσταση του κλάδου της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων στις 5 χώρες που συμμετέχουν στο έργο 

Εκτός από τους πίνακες αυτού του τύπου, κατά τη διάρκεια της προκαταρκτικής μελέτης συγκριτικής αξιολόγησης δημιουργήθηκαν συνοπτικοί πίνακες για κάθε χώρα που συμμετείχε στο έργο, οι οποίοι δεν αφορούσαν μόνο τα δομικά και γεωγραφικά χαρακτηριστικά του κλάδου αλλά και τα προβλήματα και τις δυσκολίες που σχετίζονται με τις ασθένειες, τη θνησιμότητα, την εμπορία των προϊόντων, την κατάρτιση, την πιστοποίηση κ.λπ. Τα προβλήματα που εντοπίζονται κατανέμονται σε 4 κατηγορίες σοβαρότητας: «δεν υπάρχει», «σπάνιο», «συχνό», «πολύ συχνό». 

Οι πίνακες αυτοί παρέχουν επίσης στους εκπαιδευόμενους/-ες μια άμεση εικόνα της κατάστασης της υδατοκαλλιέργειας των δίθυρων μαλακίων στη χώρα τους (πολλά πορτοκαλί και κόκκινα = σοβαρά προβλήματα, πολλά πράσινα και σκούρα πράσινα = λίγα προβλήματα). 

Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει ένα παράδειγμα που αφορά την Ιταλία. 

Παράδειγμα πίνακα σχετικά με τα προβλήματα του κλάδου της καλλιέργειας δίθυρων 

Πίνακας 3 - Προβλήματα που επηρεάζουν την υδατοκαλλιέργεια των δίθυρων μαλακίων στην Ιταλία