Εκπαιδευτικό υλικό

Το σύστημα των επίσημων ελέγχων της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναμορφώθηκε ριζικά με την εφαρμογή του Κανονισμού (ΕΕ) 2017/625, αποτελώντας σήμερα ένα από τα πιο προηγμένα μοντέλα πολυεπίπεδης ρυθμιστικής διακυβέρνησης στον αγροδιατροφικό τομέα. Το κανονιστικό πλαίσιο ενσωματώνει σε μια ενιαία νομική δομή τους ελέγχους που αφορούν την ασφάλεια των τροφίμων, τις ζωοτροφές, την υγεία των ζώων και τη φυτοϋγειονομική προστασία, προκειμένου να εξασφαλιστεί η συνεπής, αποτελεσματική και βασισμένη στην εκτίμηση κινδύνου εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού. Η εφαρμογή σε εθνικό επίπεδο πραγματοποιείται μέσω των αρμόδιων αρχών και τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα για τη διενέργεια των επίσημων ελέγχων. Η εποπτεία εξασφαλίζει σε εθνικό επίπεδο τον συντονισμό μεταξύ των κεντρικών αρχών και των τοπικών φορέων, δίνοντας έμφαση στην ομοιομορφία των διαδικασιών και στην ποιότητα των επιθεωρητικών δραστηριοτήτων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσω ελέγχων, επιθεωρήσεων και αναλύσεων συστημάτων, ασκεί εποπτικό ρόλο όσον αφορά την αποτελεσματικότητα των εθνικών αρχών, συμβάλλοντας στην εξασφάλιση της εναρμονισμένης εφαρμογής των κανόνων.Σε επιχειρησιακό επίπεδο, η επιτήρηση περιλαμβάνει δύο συμπληρωματικές κατευθύνσεις: μια εκ των προτέρων αξιολόγηση, με στόχο την επαλήθευση της ορθότητας των συστημάτων ελέγχου πριν από την εφαρμογή τους, και μια εκ των υστέρων παρακολούθηση, που αποσκοπεί στον έγκαιρο εντοπισμό των περιπτώσεων μη συμμόρφωσης και στη διόρθωσή τους. Επομένως, αν και η κύρια ευθύνη για τη συμμόρφωση βαρύνει τους παραγωγούς του τομέα των τροφίμων, το δημόσιο σύστημα ελέγχου είναι ο τελικός υπεύθυνος για την προστασία της υγείας των καταναλωτών και τη διαφάνεια της ενιαίας αγοράς, διασφαλίζοντας την καταλληλότητα αυτή μέσω διορθωτικών μέτρων, όπως: διοικητικές κυρώσεις και ενέργειες ελέγχου και παρακολούθησης. 

Στην Ιταλία, το σύστημα χαρακτηρίζεται από τον Κανονισμό (ΕΕ) 2017/625, ο οποίος οδήγησε σε μια σημαντική διαδικασία κανονιστικής και οργανωτικής προσαρμογής, ενισχύοντας τους μηχανισμούς εσωτερικής εποπτείας μέσω της τυποποίησης των διαδικασιών ελέγχου και της εισαγωγής εργαλείων όπως η «δεύτερη γνώμη ειδικού» (second expert opinion SEO) για τη διαχείριση τεχνικών διαφορών. Η εισαγωγή αυτού του δικαιώματος, το οποίο εγγυάται στους φορείς του τομέα των τροφίμων, επιτρέπει στις επιχειρήσεις να αμφισβητούν τα αποτελέσματα των επίσημων ελέγχων. Υπάρχει ακόμη περιφερειακή διακύμανση στην εφαρμογή των διαδικασιών, γεγονός που καθιστά αναγκαία την ενίσχυση των μηχανισμών κεντρικού συντονισμού. 

Στην Ελλάδα, ο συντονισμός των επίσημων ελέγχων υποφέρει από σημαντικό κατακερματισμό  θεσμικών αρμοδιοτήτων. Η εφαρμογή του ευρωπαϊκού πλαισίου ενίσχυσε τον κεντρικό συντονισμό, ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν ζητήματα σχετικά με τη λειτουργική συνοχή και την ικανότητα να διασφαλίζεται ομοιόμορφη εποπτεία σε ολόκληρη την επικράτεια. Με βάση αυτά τα δεδομένα, ο ρόλος των ευρωπαϊκών ελέγχων και των μηχανισμών ελέγχου της Επιτροπής παίζει σημαντικό ρόλο στη στήριξη της σταδιακής βελτίωσης των εθνικών διοικητικών ικανοτήτων. 

Η Ισπανία, αντίθετα, παρουσιάζει ένα ημι-κεντρικό μοντέλο, στο οποίο οι αυτόνομες κοινότητες διαδραματίζουν σημαντικό επιχειρησιακό ρόλο, ενώ η κεντρική αρχή, η Ισπανική Υπηρεσία Ασφάλειας Τροφίμων και Διατροφής (Agencia Española de Seguridad Alimentaria y Nutrición (AESAN)), εξασφαλίζει τον συντονισμό και την ευθυγράμμιση με το ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο, δίνοντας παράλληλα μεγάλο βαθμό περιφερειακής αυτονομίας. 

Στη Γαλλία, το σύστημα των επίσημων ελέγχων είναι έντονα κεντρικό και έχει ανατεθεί κυρίως στη Γενική Διεύθυνση Τροφίμων (Direction Générale de l’Alimentation (DGAL)). Η γαλλική διοίκηση βασίζεται σε μια σαφή ιεραρχία, στην οποία η εποπτεία είναι στενά ενσωματωμένη στον προγραμματισμό των ελέγχων και στη διαχείριση κινδύνου, μειώνοντας τη διάσπαση στη λήψη αποφάσεων. 

Διαφορετικό μοντέλο παρουσιάζει η Ιρλανδία, όπου η Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων της Ιρλανδίας (Food Safety Authority of Ireland (FSAI)) αναλαμβάνει κεντρικό ρόλο συντονισμού και εποπτείας. Το ιρλανδικό σύστημα χαρακτηρίζεται από μια ισχυρά ενοποιημένη θεσμική δομή και από σαφή κατανομή ρόλων μεταξύ των αρμόδιων αρχών, με υψηλό επίπεδο ομοιομορφίας στην εκτέλεση των επίσημων ελέγχων.  

Η επιτήρηση αποτελεί δομικό στοιχείο του συστήματος των επίσημων ελέγχων, καθώς εξασφαλίζει τη συνέπεια μεταξύ του ευρωπαϊκού και του εθνικού επιπέδου, ενισχύοντας την ευθύνη των αρμόδιων αρχών και την αποτελεσματικότητα της ρύθμισης. 

Εικ. 19 - Συγκριτική ανάλυση των συστημάτων εποπτείας των επίσημων ελέγχων στις χώρες του έργου OPTIMA