Κείμενο

Ο ευρωπαϊκός κλάδος της υδατοκαλλιέργειας χαρακτηρίζεται από μια σειρά από μοναδικές προκλήσεις αλλά και ευκαιρίες. Ενώ η ζήτηση για βιώσιμα και υγιεινά θαλασσινά αυξάνεται, ο κλάδος, και ιδίως η καλλιέργεια δίθυρων μαλακίων, βρίσκεται αντιμέτωπος με περιβαλλοντικές πιέσεις, διακυμάνσεις της αγοράς και την ανάγκη για συνεχή καινοτομία. Σε αυτό το δυναμικό περιβάλλον, το έργο OPTIMA ξεχωρίζει ως μια σημαντική πρωτοβουλία που αποσκοπεί στην ενίσχυση των δεξιοτήτων και των γνώσεων των οστρακοκαλλιεργητών/-τριών σε ολόκληρη την Ευρώπη. 

Ο ευρωπαϊκός κλάδος της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων, ο οποίος περιλαμβάνει κυρίως τα μύδια, τα στρείδια και τις αχιβάδες, κατέχει έναν βασικό ρόλο στην επισιτιστική ασφάλεια και στις παράκτιες οικονομίες. Η καλλιέργεια δίθυρων μαλακίων είναι γνωστή για τον χαμηλό περιβαλλοντικό της αντίκτυπο, καθώς τα καλλιεργούμενα είδη φιλτράρουν την τροφή τους μέσω του νερού και, ως εκ τούτου, δεν αναζητούν εξωτερική τροφή, προσφέροντας έτσι δυνητικά οφέλη για το οικοσύστημα. Επιπλέον, η καλλιέργεια δίθυρων μαλακίων δεν περιλαμβάνει τη χρήση φαρμακευτικών προϊόντων ή αντιβιοτικών, τα οποία μπορούν να μολύνουν το περιβάλλον και να υποβαθμίσουν την ποιότητα των προϊόντων. 

Παρ' όλα αυτά, ο κλάδος καλείται να αντιμετωπίσει τα εξής προβλήματα: 

Περιβαλλοντικά ζητήματα: οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, όπως η αύξηση της θερμοκρασίας και η οξίνιση των ωκεανών, επηρεάζουν άμεσα την ανάπτυξη, την υγεία και την επιβίωση των δίθυρων μαλακίων. Η επιβλαβής άνθιση φυκιών (HAB) μπορεί επίσης να οδηγήσει σε διακοπή της παραγωγής ή σε θνησιμότητα των οργανισμών. 

Αναποτελεσματικότητα της παραγωγής: ο κλάδος της υδατοκαλλιέργειας στην Ευρώπη, παρά τη δυναμική του, υστερεί σε τεχνολογική ανάπτυξη σε σχέση με άλλους κλάδους. Οι αιτίες είναι, μεταξύ άλλων, η έλλειψη διαθέσιμων σπόρων, τα αρπακτικά ζώα και οι επιδημίες.  

Εμπόδια στην αγορά, γεωργικές περιοχές και κανονισμοί: ο κλάδος αντιμετωπίζει προκλήσεις που σχετίζονται με τη ζήτηση ορισμένων προϊόντων στην αγορά, τον ανταγωνισμό για τον θαλάσσιο χώρο και τις πολύπλοκες γραφειοκρατικές διαδικασίες για την απόκτηση αδειών και εγκρίσεων. 

Έλλειψη γνώσεων: υπάρχει ανάγκη για συνεχή ενημέρωση των καλλιεργητών/-τριών σχετικά με τις βέλτιστες γεωργικές πρακτικές, τη διαχείριση των ασθενειών και τα ζητήματα που σχετίζονται με την υπερθέρμανση, τα αρπακτικά ζώα και τα ξένα είδη. Επιπλέον, υπάρχει χάσμα γνώσεων μεταξύ των εργαζομένων και των επιχειρηματιών του τομέα σχετικά με τις οικοσυστημικές υπηρεσίες που παρέχει αυτός ο τύπος καλλιέργειας. Η καλλιέργεια δίθυρων μαλακίων δεν επηρεάζει αρνητικά το θαλάσσιο περιβάλλον, αντίθετα μπορεί προσφέρει οφέλη. Για παράδειγμα, συμβάλλει στην εξάλειψη του ευτροφισμού χάρη στην ικανότητα των μαλακίων τρέφονται φιλτράροντας το νερό, δημιουργεί νέους βιότοπους και σημεία βιοποικιλότητας στα σκληρά υποστρώματα που συνδέονται με αυτόν τον τύπο καλλιέργειας (γεωργικές δομές και προϊόντα καλλιέργειας) και, τέλος, αποθηκεύει διοξείδιο του άνθρακα στα κελύφη ανθρακικού ασβεστίου που διαφορετικά θα απελευθερώνονταν στο περιβάλλον. 

Ανάγκη προώθησης του προϊόντος: τα προϊόντα που προέρχονται από αυτόν τον τύπο υδατοκαλλιέργειας, είναι υγιεινά, οικολογικά και έχουν μηδενικό (αν όχι θετικό) αντίκτυπο επομένως θα πρέπει να προωθούνται και να διαφημίζονται από τους/τις παραγωγούς σε ένα κοινό που συχνά αγνοεί τις παραπάνω ιδιότητες και απορρίπτει τα «προϊόντα εκτροφής» και την «υδατοκαλλιέργεια». Ωστόσο, στην περίπτωση των δίθυρων μαλακίων, η διαφορά στην ποιότητα και τις θρεπτικές ιδιότητες μεταξύ των καλλιεργούμενων και των αλιευμένων προϊόντων, είναι ουσιαστικά αμελητέα. 

Η Ευρώπη, αναγνωρίζοντας τις παραπάνω προκλήσεις, δημοσίευσε το 2021 το κείμενο «Strategic Guidelines for a More Sustainable and Competitive EU Aquaculture 2021-2030» (Στρατηγικές κατευθυντήριες γραμμές για μια πιο βιώσιμη και ανταγωνιστική υδατοκαλλιέργεια στην ΕΕ 2021-2030), το οποίο θα συμβάλει στην προώθηση της βιώσιμης ανάπτυξης, της ανθεκτικότητας, της κοινωνικής αποδοχής αλλά και της ενίσχυσης της καινοτομίας στον κλάδο. Οι κατευθυντήριες γραμμές τονίζουν τη σημασία της διαφοροποίησης της παγκόσμιας παραγωγής υδατοκαλλιέργειας ως προς είδη χαμηλού τροφικού επιπέδου, όπως τα δίθυρα και τα φύκια, της στήριξης της έρευνας και της απλούστευσης των διοικητικών και νομοθετικών πλαισίων. 

Σε αυτό το πλαίσιο, κεντρικό ρόλο έχει το πρόγραμμα OPTIMA «Ορθές πρακτικές στην υδατοκαλλιέργεια δίθυρων μαλακίων», που συγχρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Erasmus+. Το πρόγραμμα OPTIMA, το οποίο ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2023 και αναμένεται να ολοκληρωθεί τον Απρίλιο του 2026, αντιμετωπίζει άμεσα την ανάγκη βελτίωσης της κατάρτισης και των δεξιοτήτων στον κλάδο της υδατοκαλλιέργειας δίθυρων μαλακίων. Εστιάζει στην κατάρτιση και την ανάπτυξη δεξιοτήτων με στόχο την άμεση συμβολή στους ευρύτερους στόχους της ΕΕ για έναν πιο βιώσιμο, ανταγωνιστικό και ανθεκτικό κλάδο υδατοκαλλιέργειας. 

Προσφέρει στους καλλιεργητές/-τριες πρόσβαση στις πιο σύγχρονες πληροφορίες και εργαλεία προκειμένου να μπορέσουν να υιοθετήσουν πιο αποδοτικές και παραγωγικές πρακτικές, να ανταποκριθούν καλύτερα στις ανάγκες της αγοράς και να αντιμετωπίσουν τις πολυπλοκότητες της κλιματικής αλλαγής. Η έμφαση του προγράμματος στην ηλεκτρονική μάθηση και την ψηφιακή καθοδήγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική σε έναν τομέα όπου η εργασία συχνά αποτελεί εμπόδιο στην πρόσβαση στην παραδοσιακή εκπαίδευση. 

Η προσέγγιση του έργου OPTIMA συμβάλλει στη γεφύρωση αυτού του χάσματος, διασφαλίζοντας ότι οι πολύτιμες δεξιότητες και γνώσεις φτάνουν σε όσους/-ες τις χρειάζονται περισσότερο, συμβάλλοντας τελικά στη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα και ανάπτυξη της καλλιέργειας δίθυρων μαλακίων στην ΕΕ.